Het consultatiebureau en de vaccinaties van je peuter (1 tot 4 jaar)

Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ) beschrijft in het Landelijk Professioneel Kader welke contacten de jeugdgezondheidszorg aan ieder kind aanbiedt. Voor de peuterperiode, van 1 tot 4 jaar, zijn dat gemiddeld 5 contacten. Sommige daarvan zijn gekoppeld aan adviesleeftijden, bijvoorbeeld uit het Rijksvaccinatieprogramma.

Let op het woord gemiddeld. Volgens het NCJ komt de jeugdarts of jeugdverpleegkundige samen met jou tot het aanbod dat het beste past. In overleg kan een deel van een contact in een andere vorm plaatsvinden, bijvoorbeeld digitaal. Zo'n deel kan ook naar een andere leeftijdsfase schuiven of vervallen.

De jeugdgezondheidszorg voor kinderen tot 4 jaar heet ook wel het consultatiebureau. Bij welke organisatie die hoort, wisselt per gemeente. Volgens de GroeiGids is dat vaak een GGD of een Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG). Soms heet het een Ouder en Kind Centrum of zit het bij een wijkteam.

Volgens het Rijksvaccinatieprogramma kijkt de jeugdarts of jeugdverpleegkundige op het consultatiebureau of kinderen van 0 tot 4 jaar zich gezond ontwikkelen. Als voorbeelden noemt de site de lengte en het gewicht van je kind en hoe goed je kind kan zien en horen. Ook de prikken uit het Rijksvaccinatieprogramma krijgt je kind op het consultatiebureau.

Tussen 1 en 4 jaar leren kinderen onder andere lopen, praten en zindelijk worden. De GroeiGids wijst erop dat het tempo daarvan per kind heel verschillend is. Tijdens een afspraak kun je al je vragen stellen over voeding, slapen, veiligheid en opvoeden. Als het nodig is, kan de jeugdarts je verwijzen naar de huisarts of een specialist.

Je hoeft niet altijd op een uitnodiging te wachten. Maak je je zorgen over je kind, bijvoorbeeld over de ontwikkeling, het gedrag of hoe het in zijn vel zit, of wil je een extra oogtest of de groei laten meten? Dan kun je volgens de GroeiGids zelf een afspraak maken bij de jeugdgezondheidszorg. Daar weten ze hoe je kind zich tot nu toe heeft ontwikkeld.

Wat er tijdens de afspraken in deze jaren aan bod kan komen:

• De groei van je kind, zoals lengte en gewicht
• De ontwikkeling, zoals lopen, praten en zindelijk worden
• Zien en horen, met een oogtest als je kind tussen drieënhalf en vier jaar is
• Je vragen over voeding, slapen, veiligheid en opvoeden
• De vaccinaties die volgens het schema aan de beurt zijn

Op het consultatiebureau krijgt je kind de prikken uit het Rijksvaccinatieprogramma. Dat programma beschermt tegen 14 besmettelijke infectieziekten.

Een van de uitgangspunten van het schema is niet meer dan twee prikken per keer. Volgens het Rijksvaccinatieprogramma kan het afweersysteem wel meer aan, maar zijn meer prikken tegelijk niet fijn voor een kind. Hoe het schema er voor jouw kind uitziet, hangt af van het geboortejaar. Volgens het huidige vaccinatieschema vallen deze prikken in de peuterjaren:

• 12 maanden: DKTP-Hib-HepB (tegen difterie, kinkhoest, tetanus, polio, haemophilus influenzae type b en hepatitis B) en een prik tegen pneumokokken. Kinderen geboren in 2022 of 2023 kregen deze prikken op 11 maanden, dus nog voor hun eerste verjaardag
• 14 maanden: BMR (tegen bof, mazelen en rodehond) en MenACWY (tegen meningokokken A, C, W en Y)
• 3 jaar: de tweede BMR-prik (tegen bof, mazelen en rodehond)

Vanaf 2025 is het vaccinatieschema aangepast. Op verzoek van de staatssecretaris van VWS heeft de Gezondheidsraad het schema beoordeeld. Het advies was om alle vaccinaties te behouden en een aantal momenten te verschuiven. De vaccins zelf veranderen niet van inhoud of samenstelling. Wel is de DKTP-prik op 4 jaar vervangen door een DKT-prik op 5 jaar; daarover lees je hieronder meer.

De prik tegen DKTP, Hib, hepatitis B en pneumokokken is verschoven van 11 naar 12 maanden. Dat geldt voor kinderen geboren in 2024 of later; kinderen geboren in 2022 of 2023 kregen deze prik nog op 11 maanden. De tweede BMR-prik is naar voren gehaald: kinderen geboren vanaf 2022 krijgen hem op 3 jaar, waar dat eerst 9 jaar was. Volgens het Rijksvaccinatieprogramma krijgen kinderen deze prik aangeboden als ze tussen 2,5 en 3,5 jaar oud zijn. Voor kinderen geboren in 2022 noemt het Rijksvaccinatieprogramma 2025 of 2026 als jaar waarin de uitnodiging komt. De reden voor de vervroeging: na de eerste BMR-prik op 14 maanden heeft een klein aantal kinderen nog niet genoeg weerstand tegen mazelen opgebouwd. Met een eerdere tweede prik zijn ook zij eerder beschermd.

Op 4 jaar kregen kinderen vroeger een prik tegen difterie, kinkhoest, tetanus en polio (DKTP). Die is vervangen door een prik tegen difterie, kinkhoest en tetanus (DKT) op 5 jaar, voor kinderen geboren vanaf 1 januari 2021. Volgens het Rijksvaccinatieprogramma zijn kinderen zo langer beschermd tegen kinkhoest. Polio zit niet meer in deze prik. Na de poliovaccinaties in hun eerste jaar zijn kinderen van 5 jaar volgens de site nog steeds beschermd tegen verlamming door polio.

Hoorde je bij een ouder kind of van vrienden over een prik op 4 jaar? Voor kinderen die nu peuter zijn, is dat dus de DKT-prik op 5 jaar geworden.

Je kunt de prik voor je peuter wat makkelijker maken door hem of haar af te leiden, schrijft de GroeiGids, bijvoorbeeld met een liedje of door voor te lezen. Bijwerkingen kunnen, maar hoeven niet. De plek van de prik kan soms rood, dik of pijnlijk worden. Je kind kan wat huilerig of hangerig zijn, minder willen eten of drinken en veel slapen. Meestal duurt dat één of twee dagen. Bij de BMR-prik kan je kind volgens de GroeiGids vijf tot twaalf dagen na de prik last krijgen; het Rijksvaccinatieprogramma noemt tussen 5 dagen en 3 weken na de prik. Soms krijgen kinderen lichte huiduitslag.

Krijgt je kind koorts boven de 39 graden, wordt het slap of suf, of maak je je om een andere reden zorgen? Bel dan je huisarts, zo staat in de GroeiGids. Dat hoeft geen reactie op de prik te zijn, er kan ook iets anders aan de hand zijn. Ook als je kind erg ziek is of als de koorts langer dan een paar dagen aanhoudt, neem je volgens het Rijksvaccinatieprogramma contact op met de huisarts. Zorg in elk geval dat je kind genoeg drinkt.

Is je kind ziek rond de afspraak? Neem dan contact op met de jeugdgezondheidszorg die de prik geeft. Jullie bespreken dan of vaccineren op dat moment verstandig is. Soms wordt de prik even uitgesteld.

Vaccineren is vrijwillig en gratis. Volgens de GroeiGids is het niet verplicht, maar raden artsen het wel aan. Twijfel je, bespreek het dan met de jeugdgezondheidszorg. Volgens het Rijksvaccinatieprogramma kun je voordat je kind gevaccineerd wordt een afspraak maken met de arts van de jeugdgezondheidszorg in jouw regio, en dat gesprek is gratis. Heeft je kind een prik gemist, dan neem je voor het inhalen contact op met de jeugdgezondheidszorg in je woonplaats. De vaccinaties uit het programma zijn gratis tot 18 jaar.

Als kinderen 4 jaar worden, gaat de jeugdgezondheidszorg over naar organisaties die via de scholen werken. Volgens het Rijksvaccinatieprogramma worden de gezondheidsonderzoeken vanaf dan op school gedaan. Je krijgt daar informatie over van je JGZ-organisatie.

Prikken na de leeftijd van 4 jaar krijgt je kind volgens het Rijksvaccinatieprogramma meestal niet tegelijk met een gezondheidsonderzoek. Voor zo'n prik stuurt het RIVM een brief, waar vaak al een afspraak in staat. Dat hangt af van de JGZ-organisatie. Komt die afspraak niet goed uit, dan kun je in overleg met de JGZ-organisatie een nieuwe maken. Volgens het huidige schema is de DKT-prik op 5 jaar de eerstvolgende prik na de BMR-prik op 3 jaar.

• Alles over peuters
• Praten en taal: zo help je je kind