De man en de kinderwens: zaadkwaliteit, leefstijl en onderzoek

In zaad (sperma) zitten zaadcellen en zaadvocht. Met de kwaliteit van het zaad bedoelt Thuisarts.nl hoeveel zaadcellen erin zitten, hoe goed ze bewegen en welke vorm ze hebben.

Is die kwaliteit iets minder goed, dan kan je partner volgens Thuisarts.nl nog steeds zwanger worden. De kans is alleen kleiner. De kans op afwijkingen bij de baby is volgens dezelfde bron niet groter.

Volgens Thuisarts.nl kan de kwaliteit van zaad bijvoorbeeld minder goed worden door:

• roken, alcohol en drugs
• hormonen (anabole steroïden)
• koorts: tot 12 weken na de koorts kan de kwaliteit van je zaad minder zijn
• een ontsteking van je penis, bal of bijbal, of een soa
• een operatie of beschadiging van je penis, bal, bijbal of zaadleiders
• medicijnen, bijvoorbeeld tegen depressie of hoge bloeddruk
• bestraling en chemotherapie
• schadelijke stoffen, zoals lood, verf en middelen tegen insecten voor de landbouw
• aangeboren afwijkingen

Thuisarts.nl vat het samen in één zin: mannen zijn vruchtbaarder als ze niet roken, geen alcohol drinken en geen drugs gebruiken. Je huisarts kan jou en je partner helpen met stoppen.

De NVOG legt uit wat roken doet. Het sperma van mannen die roken is van slechtere kwaliteit dan dat van mannen die niet roken: er zitten gemiddeld minder zaadcellen in en die hebben vaker een afwijkende vorm. Ook kan roken het erfelijk materiaal in de zaadcel beschadigen. De NVOG bespreekt roken en vapen samen en adviseert de man en de vrouw om zo snel mogelijk te stoppen met roken.

Over alcohol zeggen de bronnen niet precies hetzelfde. Thuisarts.nl heeft het, zoals hierboven, over geen alcohol drinken. De NVOG schrijft dat drinken bij mannen kan zorgen voor een minder goede kwaliteit van het sperma, en daarmee voor een kleinere kans op een zwangerschap. In haar adviezen voor beter sperma noemt de NVOG matigen met alcohol. Volgens het Voedingscentrum kan alcohol zowel sperma als eicellen beschadigen; het beste is om allebei te stoppen met drinken als je zwanger probeert te worden.

Voor drugs is de NVOG kort: alle drugs hebben een ongunstige invloed op de kans om zwanger te worden, bij vrouwen en bij mannen. Gebruik je (wel eens) drugs, stop daar dan volgens de NVOG mee voordat er een zwangerschap kan ontstaan. Hulp bij stoppen kun je vragen bij je huisarts.

Een gezond gewicht is volgens het Voedingscentrum belangrijk als je zwanger wilt worden, en dat geldt voor mannen en vrouwen. Mannen met overgewicht kunnen volgens het Voedingscentrum minder vruchtbaar zijn.

Een van de algemene adviezen van de NVOG voor de kwaliteit van het sperma is: vermijd hoge temperaturen bij de balzak.

Volgens Thuisarts.nl kunnen chemische middelen en straling mannen en vrouwen minder vruchtbaar maken, en vraag je de bedrijfsarts of je werk risico's geeft. De NVOG noemt onder meer metaalwerkers, schoonmakers, laboratoriumpersoneel en tuinbouwpersoneel als beroepen met risico.

Volgens het RIVM kan de vruchtbaarheid van vrouwen en mannen afnemen door bepaalde stoffen op het werk. Als voorbeelden noemt het RIVM onder meer oplosmiddelen (in verf, lak, lijm, schoonmaakmiddelen en inkt), bestrijdingsmiddelen en zware metalen. Zijn er risico's op je werk, dan kun je volgens het RIVM het beste een gesprek hebben met de bedrijfsarts, het liefst voordat jij of je partner zwanger wordt. Heb je geen bedrijfsarts, overleg dan met je huisarts, verloskundige of gynaecoloog.

Volgens Thuisarts.nl kunnen sommige medicijnen schade geven aan zaadcellen. Daarom moeten ook mannen soms stoppen met een medicijn als ze een kind willen, maar wil je stoppen, bespreek dat dan eerst met je arts, schrijft Thuisarts.nl erbij. De NVOG schrijft dat sommige medicijnen invloed kunnen hebben op de kwaliteit van de zaadcellen, en raadt aan om met je arts te overleggen of dat bij jouw medicijnen zo is.

Stoppen doe je niet op eigen houtje. Thuisarts.nl zegt: wil je stoppen met een medicijn, bespreek dit eerst met je arts. Volgens de NVOG is stoppen zonder overleg niet goed en kan het schadelijk zijn voor je gezondheid.

Soms duurt het langer dan 1 jaar voordat je partner zwanger is, terwijl jullie toch vaak vrijen. Er kunnen dan verschillende oorzaken zijn, bij een man en bij een vrouw, schrijft Thuisarts.nl. Je bespreekt dat het beste samen met je partner bij de huisarts.

Thuisarts.nl noemt ook problemen bij het vrijen. Soms lukt het niet om in de vagina klaar te komen: je komt te vroeg klaar, je penis wordt niet stijf genoeg of klaarkomen lukt niet tijdens het vrijen. Ook kun je je gedwongen voelen om te vrijen op de dagen dat je partner vruchtbaar is. Zulke problemen bespreek je volgens Thuisarts.nl het beste met je partner, en je kunt er ook een afspraak voor maken bij je huisarts.

Voor een zaadonderzoek via de huisarts krijg je op de praktijk een potje en een formulier. Onder een microscoop wordt gekeken hoeveel zaadcellen er zijn, welke vorm ze hebben en of ze goed bewegen. Thuisarts.nl geeft deze aanwijzingen:

• Het zaad moet binnen 1 uur na het klaarkomen in het laboratorium zijn. Op het formulier staat meestal wanneer je het kunt inleveren.
• Vang het zaad op in het potje, niet in een condoom: daar zit vaak iets in dat zaad doodt.
• Het zaad van 1 keer klaarkomen is genoeg.
• Doe het potje onderweg in een binnenzak of broekzak, dan blijft de temperatuur goed.
• Is het zaad ouder dan 1 uur, of te warm of te koud bewaard, dan heeft het onderzoek geen zin meer.

De uitslag krijg je volgens Thuisarts.nl 2 tot 3 weken na het onderzoek. Is die niet goed, dan wordt het onderzoek na een paar weken herhaald, en de beste uitslag telt. Is de kwaliteit redelijk of goed, dan kijkt de huisarts in een tabel hoe groot de kans is dat je partner in het komende jaar zwanger wordt. De kwaliteit van je zaad en de leeftijd van je partner bepalen samen ongeveer hoe groot die kans is. Bij een kans groter dan 40 procent raden huisartsen en gynaecologen aan om de komende 6 maanden tot 1 jaar regelmatig te blijven vrijen. Bij een kans kleiner dan 30 procent kunnen jullie, als je wilt, naar een polikliniek voor vruchtbaarheid. Zit de kans ertussenin, dan bespreekt de huisarts met jullie of jullie naar de gynaecoloog gaan of doorgaan met regelmatig vrijen.

Blijft de kwaliteit van je zaad niet goed, dan stuurt de huisarts je door naar de gynaecoloog, die je balzak en zaadballen onderzoekt. In het ziekenhuis kan de arts je volgens Thuisarts.nl ook doorsturen naar een andere arts, bijvoorbeeld een androloog (een arts die veel weet over ziektes bij mannen) of een uroloog. De arts bekijkt je penis en balzak en voelt eraan. Soms krijg je een bloedonderzoek of een echo van de balzak en prostaat.

Krijg je het zaadonderzoek in het ziekenhuis en was het zaad de eerste keer minder goed, dan volgt na ongeveer 2 maanden een tweede onderzoek. Eén keer kan volgens Thuisarts.nl gewoon pech zijn. Heeft de man minder goed zaad, dan is een behandeling zoals iui, ivf of icsi soms een mogelijkheid. Waarom zaad minder goed is, blijft volgens Thuisarts.nl vaak moeilijk te ontdekken.

Gaat het om zwanger worden met zaad van een donor? Dan zijn de onderzoeken bij de man volgens Thuisarts.nl alleen belangrijk als de donor bekend is en wil meewerken aan onderzoek.

• Alles over kinderwens
• Het kinderwensconsult
• Zwanger worden: waar begin je?
• Foliumzuur